Văn hóa ẩm thực Việt Nam từ mâm cơm đến ngày lễ Tết
Một gói cốm còn thơm lá sen có thể được mang sang biếu người quen. Một nồi bánh chưng nấu cuối năm có thể chia cho họ hàng, mỗi nhà mang về vài chiếc. Cách người Việt chuẩn bị, mời và chia món ăn gắn hương vị với mùa trong năm, với người nấu và với dịp mọi người gặp nhau. Hãy cùng khám phá những nét độc đáo làm nên sức hấp dẫn của văn hoá ẩm thực Việt Nam qua từng món ăn và phong tục thưởng thức đặc trưng.
Văn hóa ẩm thực Việt Nam nhìn từ mâm cơm gia đình
Trong nhiều gia đình Việt, mỗi người có bát cơm riêng, còn canh, rau và món mặn được dọn chung. Cách ăn ấy khiến mọi người để ý đến những người cùng bàn. Một đĩa thức ăn có thể được đưa lại gần ông bà cho dễ gắp, còn người đi làm về muộn được để riêng một phần.
Lời mời trước khi cầm đũa
Ở những nhà giữ nếp mời cơm, trẻ nhỏ thường mời ông bà, cha mẹ trước khi ăn. Có nhà mời lần lượt từng người, có nhà quen gọi chung cả nhà vào ăn cơm. Cách nói tùy nếp nhà và người có mặt, từ bữa tối thường ngày đến bữa có khách.
Khi tiếp khách, chủ nhà có thể xới cơm, mời khách gắp trước hoặc nói món nào ăn với thứ rau, thứ nước chấm nào. Đôi khi khách được mời thử một món nhà chỉ nấu khi có người ghé. Cách mời ấy cũng là cách giới thiệu hương vị của gia đình mình.
Chia sẻ bữa ăn theo nhịp sống của mỗi nhà
Giờ học và giờ làm có thể khiến các thành viên ăn vào những lúc khác nhau. Một số nhà dành bữa tối cuối tuần để ăn đủ mặt, những ngày còn lại dọn bữa theo giờ từng người về. Việc để phần, hâm lại món hoặc chờ nhau đến bữa vẫn là những cách quan tâm cụ thể trong sinh hoạt hằng ngày.
Xem thêm: Các món ăn được yêu thích nhất cho từng bữa trong ngày
Từ cách nêm của người nấu đến vị người ăn chọn
Nhiều món Việt được dọn với nước chấm hoặc rau ăn kèm để người ăn tự điều chỉnh. Ở hàng bánh cuốn, một người có thể chấm nhẹ để giữ vị của bánh, người khác thêm lát ớt vào chén riêng. Ở quán bún, chút chanh hoặc một nắm rau thơm được thêm ngay trước khi ăn. Người nấu chuẩn bị món và đồ ăn kèm, còn thực khách quyết định vị cuối cùng trong bát của mình.
Nước mắm trên bàn ăn cũng gắn với công việc ở những làng nghề ven biển. Ở Phú Quốc, cách làm truyền thống dùng thùng gỗ để ủ cá đã trộn muối. Khi vào bếp, nước mắm có thể đi thẳng vào nồi kho hoặc được pha với những nguyên liệu như đường, chanh và tỏi để chấm. Từ người làm mắm đến người pha chén chấm, mỗi công đoạn đều góp phần tạo ra hương vị của bữa ăn.
Ẩm thực ba miền qua món quà, mâm bánh và tô bún
Cốm làng Vòng và thói quen biếu quà theo mùa
Ở Hà Nội, cốm làng Vòng gắn với mùa thu và nghề chế biến lúa nếp non. Lớp lá sen gói bên ngoài để lại một mùi thơm nhẹ khi mở gói. Cốm có thể đem biếu người thân hoặc bày ra mời khách, ăn từng nhúm nhỏ để cảm nhận vị ngọt của nếp. Mùa làm cốm vì thế cũng là dịp người ta gửi cho nhau một thức quà khó tách khỏi thời điểm trong năm.
Bánh Huế và cách dọn từng phần nhỏ
Một bữa bánh ở Huế có thể có bánh bèo đựng trong chén nhỏ và bánh nậm hấp trong lá chuối. Bánh bèo thường thêm tôm chấy, còn bánh nậm có lớp bột gạo mềm với nhân tôm. Nước mắm dọn kèm để người ăn thêm theo khẩu vị. Cách bày nhiều phần nhỏ cho phép cả bàn gọi vài loại bánh, ăn từng món và nhận ra sự khác nhau từ phần bột đến cách gói.
Bún nước lèo và sự giao thoa ở Nam Bộ
Bún nước lèo ở vùng Trà Vinh gắn với cách nấu của người Khmer, trong đó mắm bò hóc tạo hương vị cho nước dùng. Giá, bắp chuối và rau thơm thường được dọn ăn cùng. Khi món bún phổ biến trong cộng đồng người Khmer, Kinh và Hoa ở Nam Bộ, cách nấu cũng được điều chỉnh theo khẩu vị địa phương. Chẳng hạn, ở Sóc Trăng có người dùng mắm cá sặc hoặc cá linh để tạo mùi dịu hơn. Từ một món quen thuộc của người Khmer, bún nước lèo đã trở thành món ăn chung với nhiều cách nấu.
Ý nghĩa của món ăn trong ngày Tết và ngày giỗ
Nồi bánh ngày Tết là dịp cùng nhau làm món
Ở những nhà còn tự gói bánh chưng hoặc bánh tét, công việc bắt đầu từ lúc rửa lá, vo nếp và chuẩn bị nhân. Người lớn có thể chỉ cho trẻ cách gấp lá, giữ khuôn hoặc buộc lạt. Trong lúc chờ bánh chín, cả nhà có thêm thời gian trò chuyện. Khi bánh đã nguội, có nhà dành một phần để dâng lên bàn thờ, một phần để ăn và gửi biếu.
Mâm cỗ Tết cũng mang dấu ấn của từng nhà. Có món được nấu vì nhiều người thích, có món được giữ lại vì gắn với ký ức về người thường làm cỗ. Khi con cháu đứng bếp, họ có thể điều chỉnh lượng gia vị hoặc số món theo số người về ăn, đồng thời học lại những việc nhỏ như cách cắt bánh hay xếp món lên đĩa.
Mâm cỗ ngày giỗ và những món dâng tổ tiên
Trong nhiều gia đình, người thân chuẩn bị món ăn để dâng lên bàn thờ trong ngày giỗ rồi cùng dùng bữa. Có nhà nấu lại một món người đã khuất từng thích. Món ấy có thể gợi ra những câu chuyện mà người trẻ trong nhà chưa từng nghe, từ cách ông bà đi chợ đến người hay nấu món đó mỗi khi nhà đông khách.
Ở quy mô cộng đồng, món ăn cũng có thể là lễ vật. Trong tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, bánh chưng và bánh giầy nằm trong các lễ vật làm từ gạo. Việc cùng chuẩn bị và dâng lễ nối công việc của người làm món với một dịp tưởng nhớ nguồn cội.
Hàng quán và nhịp ăn uống ngoài gia đình
Bữa sáng ở chợ hoặc quán phố thường xoay quanh một phần ăn riêng, chẳng hạn tô bún nóng hay gói xôi mang đi. Có quán chỉ bán một món, người bán chuẩn bị sẵn từ sớm và hoàn thiện từng phần khi khách gọi. Khách quen có thể gọi thêm rau, bớt hành hoặc nhờ để nước chấm riêng. Những yêu cầu nhỏ ấy cho thấy cách ăn được hình thành qua cả thói quen của người bán lẫn khẩu vị của người mua.
Một món ăn đi theo người nấu đến nơi khác cũng có thể đổi theo nguyên liệu sẵn có. Người bán vẫn giữ cách chan nước hoặc dọn rau ăn kèm đã quen từ quê nhà, đồng thời điều chỉnh vị cho khách ở chỗ mới. Qua những thay đổi đó, hàng quán trở thành nơi người ta làm quen với món của vùng khác và tìm thấy hương vị hợp với bữa ăn hằng ngày của mình.
Xem thêm: Ẩm thực Việt Nam qua cách nấu, cách nêm và cách ăn
Văn hóa ẩm thực Việt Nam được truyền đi cả qua những chỉ dẫn khó ghi đủ trong công thức. Đó là lúc người gói bánh chỉ tay cho trẻ biết cách gấp một góc lá, hoặc người pha nước chấm đưa thìa cho người bên cạnh nếm thử. Khi cùng làm một món, người ta học được hương vị của món ấy và cả câu chuyện về người đã nấu nó trước mình.
